Άρθρο του κ. Θάνου για το Σχέδιο Νόμου για τη σχολική διαμεσολάβηση στην ηλεκτρονική εφημερίδα esos.gr

Γράφει ο Θεόδωρος Θάνος, Καθηγητής Π.Τ.Ν. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Το θέμα της σχολικής βίας και του εκφοβισμού βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος όχι μόνο της εκπαιδευτικής κοινότητας αλλά και της ευρύτερης κοινωνίας. Πράγματι, έρευνες έχουν δείξει ότι τα τελευταία χρόνια στα σχολεία έχουν αυξηθεί τα περιστατικά λεκτικής και σωματικής βίας, ήπιας και μεσαίας έντασης, σε σχέση με το παρελθόν. 

Η αναζήτηση αποτελεσματικών πρακτικών για την (αποτελεσματική) αντιμετώπιση της σχολικής βίας, του εκφοβισμού και των συγκρούσεων στο σχολείο αποτελεί ένα διακύβευμα, καθώς οι παραδοσιακές, τιμωρητικές πρακτικές αφενός είναι αναποτελεσματικές και αφετέρου δεν συνάδουν με τις σύγχρονες παιδαγωγικές θεωρίες. Αντίθετα, η εφαρμογή εναλλακτικών πρακτικών ειρηνικής επίλυσης των συγκρούσεων στο σχολείο, όπως η σχολική διαμεσολάβηση, όπου έχουν εφαρμοστεί, έχουν δείξει θετικά αποτελέσματα, διεθνώς αλλά και στη χώρα μας.

Η σχολική διαμεσολάβηση από τα μέσα της δεκαετίας του 2000, άρχισε να εφαρμόζεται στο Γυμνάσιο Ασπρόπυργου και στα τέλη της δεκαετίας του 2000, για πρώτη φορά στο Δημοτικό Σχολείο Αρμένων Ρεθύμνου. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και άλλα γυμνάσια και λύκεια άρχισαν να εφαρμόζουν τη σχολική διαμεσολάβηση. Σε αυτό συνέβαλε η έκδοση επιστημονικών βιβλίων και οδηγών, η οργάνωση επιστημονικών ημερίδων, η ένταξη μαθήματος για τη σχολική διαμεσολάβηση σε προγράμματα σπουδών και η δημιουργία του Δικτύου Σχολείων Σχολικής Διαμεσολάβησης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Ωστόσο, η ευρεία εφαρμογή της διαμεσολάβησης σε σχολεία όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων πραγματοποιήθηκε την τελευταία πενταετία.

Τα τελευταία χρόνια, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού συμπεριέλαβε τη διαμεσολάβηση στις πρακτικές αντιμετώπισης της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στην επίσημη πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr με την ανάρτηση σχετικού εκπαιδευτικού υλικού. Έτσι, η σχολική διαμεσολάβηση εντάσσεται θεσμικά στην επίσημη εκπαιδευτική πολιτική του κράτους.

Η εξέλιξη αυτή συνεχίζεται σε θεσμικό επίπεδο, με το Σχέδιο Νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης, για τη Διαμεσολάβηση. Στο Νομοσχέδιο αυτό, 10 άρθρα (102 έως111), αφορούν στη σχολική διαμεσολάβηση. Τα άρθρα αυτά περιγράφουν τον σκοπό, τους στόχους και τις αρχές της διαμεσολάβησης καθώς και ζητήματα εφαρμογής της (ρόλος του συντονιστή, εκπαίδευση μαθητών ως διαμεσολαβητές, ομάδα διαμεσολαβητών, τάξεις και σχολεία που θα συμμετέχουν), την έναρξη και τη διεξαγωγή της διαδικασίας (συνεδρίας) διαμεσολάβησης, τις υποχρεώσεις της σχολικής μονάδας και την ενημέρωση των γονέων και της τοπικής κοινότητας. Το νομοσχέδιο είχε δοθεί προς διαβούλευση.

Όσα περιγράφονται στα άρθρα για τη σχολική διαμεσολάβηση είναι σε μεγάλο βαθμό σύμφωνα με τη σχετική βιβλιογραφία και τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται σε αρκετά σχολεία. Ωστόσο παρατηρούνται και κάποιες διαφοροποιήσεις που αφορούν στα Έγγραφα της Διαμεσολάβησης, στις βαθμίδες εφαρμογής και στην αξιολόγηση του προγράμματος:

● Έγγραφα Διαμεσολάβησης (Αίτηση, Φόρμα Διαμεσολαβητή και Συμφωνητικό Επίλυσης). Είναι σημαντικό να διατηρείται αρχείο με τα έγγραφα της διαμεσολάβησης στο σχολείο, στο οποίο πρόσβαση θα έχουν μόνο ο Συντονιστής του Προγράμματος και ο Διευθυντής του Σχολείου (αν χρειαστεί). Η ύπαρξη αρχείου είναι σημαντική για την προστασία της ίδιας της διαδικασίας (όπως έχει δείξει και η εμπειρία) αφενός και αφετέρου για την αξιολόγηση του προγράμματος (με την τήρηση αρχείου μπορούμε να γνωρίζουμε τι είδους περιστατικά παραπέμφθηκαν και τι είδους λύσεις συμφωνήθηκαν, αν η συμφωνία τηρήθηκε από τους μαθητές, κ.λπ.).

● Βαθμίδες Εφαρμογής: Η διαμεσολάβηση στο πλαίσιο του σχολείου δεν θα πρέπει να αποτελεί  «νομική» πρακτική, αλλά παιδαγωγική. Δεν θα «δύναται να εφαρμόζεται συμπληρωματικά με άλλα παιδαγωγικά μέτρα», αλλά είναι παιδαγωγική πρακτική και ως τέτοια θα πρέπει να εφαρμόζεται όπως όλες οι παιδαγωγικές πρακτικές. Επίσης, στο Νομοσχέδιο αναφέρεται ότι η διαμεσολάβηση θα εφαρμόζεται μεταξύ μαθητών Δ΄, Ε΄ και Στ΄ τάξης. Η εμπειρία από την εφαρμογή έδειξε ότι μπορούν να συμμετέχουν και μαθητές μικρότερων τάξεων με προσαρμογή της μεθοδολογίας στις ηλικίες αυτές. Επίσης, είναι σημαντικό τα παιδιά των μικρότερων τάξεων του δημοτικού αλλά και του νηπιαγωγείου να εκπαιδευτούν σε βασικές θεματικές της διαμεσολάβησης με μεθοδολογία προσαρμοσμένη στα αναπτυξιακά τους χαρακτηριστικά. Πιλοτική εφαρμογή της διαμεσολάβησης σε νηπιαγωγείο έδειξε ότι τα νήπια κατανοούν τι είναι διαμεσολάβηση και τη διαδικασία με την οποία γίνεται. Μια μητέρα που είχε παιδί στο εν λόγω νηπιαγωγείο, ανέφερε: «Μια μέρα διαφωνούσα με τον άντρα μου και μιλούσαμε έντονα. Τότε ο Ν. (το νήπιο), μας είπε: «Σταματήστε τώρα να μαλώνετε, θα σας κάνω διαμεσολάβηση». Επίσης, εκπαιδευτικοί ειδικών σχολείων εφαρμόζουν το πρόγραμμα της διαμεσολάβησης, με τις κατάλληλες προσαρμογές. Εκπαιδευτικός που εργάζεται σε Ενιαίο Ειδικό Επαγγελματικό Γυμνάσιο-Λύκειο (ΕΝ.Ε.Ε.ΓΥ.-Λ.) και εφαρμόζει το πρόγραμμα της διαμεσολάβησης στο σχολείο αναστατωμένη και στεναχωρημένη μου τηλεφώνησε για τη ρύθμιση του Νομοσχεδίου να εξαιρεθούν από την εφαρμογή της διαμεσολάβησης Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής (άρθρο 102, παρ. 5) (κι αυτός ήταν ο λόγος που προέβη στη συγγραφή του άρθρου).

Με το Νομοσχέδιο επιλύονται σημαντικά εμπόδια στην εφαρμογή της διαμεσολάβησης στο σχολείο, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, όπως: η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, η υποστήριξη του προγράμματος από τους εκπαιδευτικούς του σχολείου και ο ρόλος των γονέων. Υπάρχουν, όμως, και κάποιες άλλες διαστάσεις της εφαρμογής της διαμεσολάβησης στα σχολεία, οι οποίες, όπως προκύπτει και από σχετικές έρευνες (και στη χώρα μας), αποτελούν «εμπόδια» στην εφαρμογή της:

● Επιλογή των συντονιστών εκπαιδευτικών: Ο συντονισμός του προγράμματος θα αποτελέσει πρόσθετο φόρτο εργασίας για τους συντονιστές εκπαιδευτικούς; Θα υπάρξουν κίνητρα για να εκπαιδευτούν και να αναλάβουν τον συντονισμό του προγράμματος;

● Επιλογή και εκπαίδευση μαθητών: Ως διαμεσολαβητές θα εκπαιδευτούν όλοι οι μαθητές του σχολείου (total approach) ή θα επιλεγεί ένα μέρος των μαθητών (cadre approach); Πότε θα γίνει η εκπαίδευση των μαθητών, κατά τη διάρκεια των μαθημάτων (και σε ποιο πλαίσιο) ή μετά το πέρας των μαθημάτων;

● Διεξαγωγή διαμεσολαβήσεων: Μια συνεδρία διαμεσολάβησης θα γίνεται στο διάλειμμα ή/και την ώρα μαθήματος ;
Ένα άλλο ζήτημα που προβληματίζει την εκπαιδευτική κοινότητα είναι η παιδαγωγική διάσταση της σχολικής διαμεσολάβησης, την οποία τη διαφοροποιεί από τα υπόλοιπα είδη. Θεωρώ ότι αυτό μπορεί να επιλυθεί με την επιλογή για συνεργασία με ειδικούς, παιδαγωγικούς φορείς, που θα έχουν γνώσεις και εμπειρία στη σχολική διαμεσολάβηση.

Επίσης, θεωρώ ότι οι όποιες αδυναμίες, οι οποίες θα επισημάνθηκαν στη διαβούλευση του Νομοσχεδίου, αλλά και μετά, μπορούν να ρυθμιστούν. Το σημαντικό είναι ότι η σχολική διαμεσολάβηση αποκτά θεσμικό χαρακτήρα,, γεγονός που επιλύει πολλές από τις δυσκολίες που παρουσιάστηκαν στην μέχρι τώρα εφαρμογή της.